Start Omhoog Vraag of bestelling Contact / route Inhoud Zoeken

intercultureel kinderwerk
 

Nieuws
Product overzicht
Foto's van producten
Services

poppen
puzzels
gezelschapsspellen
poppenspel
verkleedkleren
overig speelgoed
decoratiemateriaal
boeken
CD's en cassettes
muziekinstrumenten

Gewoon anders.

Intercultureel spel en speelgoed in het kinderwerk.

Marian Stufkens.

de eeuwen heen hebben kinderen en ook vaak volwassenen gespeeld met allerlei materialen. Bij opgravingen overal ter wereld zijn spelen gevonden, die dateren van 5000 jaar geleden. Vaak waren dit behendigheidsspelletjes gemaakt van botten. De oorsprong van deze spelen ligt in materiaal dat gebruikt werd bij tovenarij, magische rituelen of toekomstvoorspellingen. De rammelaar die we onze baby's geven heeft een magische oorsprong, namelijk door het geluid demonen op een afstand houden.

De speelpop is iets van de laatste eeuwen. In veel oude culturen werden poppen alleen gebruikt door medicijnmannen en werden magische krachten aan een pop toegeschreven.
Vanuit deze achtergrond heeft zich langzaam speelgoed ontwikkeld.

Men maakte zelf speelgoed van materialen die beschikbaar waren. In Europa waren gebieden waar men 's winters niet op het land kon werken. In die periode sneed men van hout heiligenbeelden. Toen daar na de Reformatie minder vraag naar was, ging men over op het snijden van houten figuren, die als speelgoed gebruikt werden.

Pas door de industriŽle revolutie werd het mogelijk in serie producten te gaan maken. Die werden door marskramers verkocht of stonden als bijproduct in winkels. De speelgoed speciaalzaak is iets van na de Tweede Wereldoorlog.

Het speelgoed dat wij de laatste vijftig jaar onze kinderen aanbieden is aan enorme veranderingen onderhevig. Dit heeft twee oorzaken. Enerzijds de geavanceerde productiewijze, waardoor er steeds meer en andere producten op de markt komen. Voorbeelden zijn de trendy materialen zoals little pony's en dinosaurussen, maar deze ontwikkeling is ook te zien bij de Lego. Waren er vroeger alleen dozen basissteentjes, waar kinderen naar eigen idee iets van konden bouwen, nu komen er elk jaar nieuwe themadozen rond ridders, piraten en ruimtevaart. De eigen fantasie van het kind wordt hierdoor op een heel andere manier aangesproken dan vroeger.

Anderzijds hebben de ontwikkelingen in de maatschappij geleid tot een ander speelgoed aanbod. Doordat onze maatschappij steeds verder technologisch ontwikkeld is, worden nu andere eisen aan volwassenen gesteld dan vijftig jaar geleden. Om te kunnen participeren in deze maatschappij moet men over andere vaardigheden beschikken dan in een maatschappij die deze ontwikkeling niet heeft doorgemaakt. Dit weerspiegelt zich in het speelgoed aanbod. Bij voorbeeld de vlucht die computerspelletjes genomen hebben in ons land. Veel vaardigheden die men als volwassene nodig heeft, worden spelenderwijs aangeleerd zoals de oog-hand coŲrdinatie, differentiŽren, inzicht, abstractie vermogen etc.

We kunnen ons afvragen in hoeverre de laatste decennia de keuze van de speelgoedaanschaf voor onze eigen kinderen bepaald wordt door reclame, erbij willen horen en ruimere materiele mogelijkheden. Maar doen we onze kinderen niet tekort als we voortdurend op het nieuwe aanbod ingaan en uiteindelijk met een huis vol afgedankt speelgoed zitten omdat de kinderen er snel op zijn uitgekeken?

Mijn ervaring is dat kinderen vaak gelukkiger zijn met een grote kartonnen doos waar ze een huis van kunnen bouwen of een stel oude planken waar ze een boot van kunnen timmeren. Hutten bouwen in een bos of takjes laten drijven in een sloot en spelen in de plassen kan kinderen mateloos bezig houden.
Laten we niet vergeten dat ook dat spelaspect belangrijk is.

Een belangrijke voorwaarde voor kinderen om te kunnen spelen is de ruimte die we hen geven. In onze steden is steeds minder speelruimte: ballen moet je in een voetbalkooi in verband met het verkeer, hutten bouwen doe je als je geluk hebt in een bouwspeeltuin, want in het park wordt je weggestuurd door de parkwachter of boze omwonenden, die vinden dat het park er aan gaat en een knikkerpotje hoef je zelf niet meer te maken want ze zitten al standaard in de stoeptegel.

Het is uiterst belangrijk om bij al deze ontwikkelingen stil te staan voordat we het hebben over intercultureel spel en speelgoed of voordat we anderen door middel van spelprojecten ervan willen overtuigen dat ze onze huidige manier van omgaan met spel en speelgoed moeten aanleren of overnemen. Laten we vooral tot een uitwisseling komen en kijken naar hoe anderen vanuit hun achtergrond omgaan met spel en speelgoed, zodat wij ook van hen leren en misschien komen tot een herwaardering van spelaspecten die bij ons verloren zijn gegaan.

Wat is intercultureel speelgoed?

Uit het voorafgaande mag al blijken dat er niets intercultureler is dan spelen. Al eeuwen lang spelen kinderen van over de hele wereld voor zover ze tijd hebben met de materialen die ze voorhanden hebben. In het westen bij voorbeeld met een auto met afstandsbediening, in Tanzania met een eigen gebouwde auto van oud blik of ijzerdraad.

Aangezien het begrip intercultureel speelgoed inmiddels ingeburgerd is in Nederland en er geen goed alternatief is, zullen we het hier toch hanteren.

Wat verstaan we eigenlijk onder intercultureel speelgoed?

  • Traditioneel speelgoed uit andere landen.

Bij voorbeeld: serviesjes die replica's zijn van in die cultuur voorkomende serviezen, Turkse stokpopjes, schimmenpoppen uit allerlei culturen, Chinees schaakspel, het Indiase slangen en ladders spel, speelgoed gemaakt van allerlei afvalmateriaal.

  • Speelgoed dat in heel veel culturen voorkomt.

Bij voorbeeld: ballen, tollen, hoepels, knikkers, stokpaarden, kaartspelen, gokspelletjes, diabolo, bilboquet, wari.

  • Westers, nieuw ontwikkeld materiaal dat herkenningspunten biedt aan kinderen van verschillende achtergronden en dat een weerspiegeling biedt van de huidige veelkleurige samenleving.

Bij voorbeeld: Lego wereldfamilie, Dandoll speelpoppen in allerlei huidskleuren en gelaatstrekken, met poppenkleertjes uit allerlei landen, puzzels waarop mensen van allerlei huidskleur en kleding staan afgebeeld, speelfruit waarbij niet alleen appels en peren, maar ook aubergines en kweeperen aangeboden wordt, verkleedkleren en bijbehorende attributen uit allerlei landen.

  • Traditionele ontwerpen uit andere landen, uitgevoerd in westers materiaal.

Voor veel traditioneel speelgoed uit andere landen geldt dat het niet voldoet aan de veiligheidseisen die de EG stelt met betrekking tot speelgoed. De gebruikte materialen en stevigheid laten vaak te wensen over. Soms wordt er dan gekozen voor het uitvoeren van zo'n ontwerp volgens de hier geldende normen. Zo is het ontwerp van een traditionele Turkse wieg zo minimaal mogelijk aangepast om de stevigheid te vergroten en hier in productie genomen.

Een ander voorbeeld is een houten Anansi puzzel. Waarbij opgemerkt moet worden dat Anansi de spin een voorbeeld is van hoe verhalen zich intercultureel ontwikkelen. Van oorsprong komen de Anansi verhalen uit Afrika. Door de slavenhandel zijn de verhalen in Suriname verder doorverteld en hebben de verhalen invloeden van daar gekregen. Door de komst naar Nederland van Surinaamse mensen, zijn de verhalen hier verder verteld en komen ook hier weer nieuwe invloeden in die verhalen. Deze ontwikkeling zien we bij meer volksverhalen, zoals in de verhalen van de Turkse jongen Keloglan en de Turkse Karagoz en Hacivat.

Wat is het belang van intercultureel speelgoed?

In een veelkleurige maatschappij, waarin mensen uit allerlei landen en met allerlei achtergronden samen leven is het van belang van jongs af aan kennis te nemen van elkaars gewoonten en gebruiken. Kinderen kunnen zo in aanraking komen met een grote verscheidenheid aan materialen, waardoor hun keuzemogelijkheid verdiept wordt. Het is van belang dat materialen beoordeeld worden op hun bruikbaarheid en op of kinderen het mooi vinden en niet op waar het vandaan komt. Voor een kind is het niet zo belangrijk of het Turkse theeglas of de Marokkaanse theepot uit een bepaald land komt. Kinderen vinden het mooi omdat er een gouden randje aan zit of omdat het mooi glimt. Door op zo'n manier naar het materiaal te kijken en het zo te gebruiken wordt er niet de nadruk gelegd op het anders zijn, maar op het gewone. Alles hoort er bij.

Uiteraard biedt het gebruik van materialen uit andere landen herkenningspunten voor kinderen en ouders uit die landen. Ze zullen daardoor het gevoel krijgen dat er aandacht is voor hun achtergrond en zich meer gewaardeerd voelen. Dit leidt tot een grotere betrokkenheid van hen.

Een voorbeeld van hoe hiermee in het kinderwerk omgegaan wordt is een knutselactiviteit waarbij bouwplaten gemaakt worden van huizen, kerken, tempels en moskeeŽn uit allerlei landen. Dit wordt niet aangeboden als de interculturele activiteit, maar als de knutselactiviteit van die keer. En of er al dan niet buitenlandse kinderen in de groep zitten doet er niet toe. Het geeft hoogstens verdieping omdat deze kinderen spontaan wat zullen vertellen over iets wat ze herkennen. Intercultureel speelgoed kan zo een handvat zijn om van elkaar te leren; wij krijgen informatie over spelen of spelvormen die bij ons in de vergetelheid geraakt zijn, wij geven informatie over de spelmaterialen die in onze maatschappij nuttig zijn.

Een interculturele activiteit die oudere kinderen laat ervaren hoe er op de wereld verschillend met spelmateriaal wordt omgegaan, is het zelf maken van auto's (of ander speelgoed) van afvalmaterialen en oud, kapot speelgoed uit elkaar halen om te kijken hoe het werkt, of om van de onderdelen iets anders te maken. Er zijn boeken, foto's, video's of zelfgemaakt speelgoed uit andere landen te verzamelen, waarmee kinderen ideeŽn kunnen opdoen om zulk materiaal te maken. In veel landen hebben een groot aantal kinderen geen ander basismateriaal voor hun speelgoed dan wat ze op straat vinden. Een Keniase leerkracht vertelde dat die kinderen weten hoe de auto die ze maken in elkaar zit. Als het kapot gaat kunnen ze het zelf repareren of het model veranderen. In het westen is een veel gehoorde klacht dat kinderen het duur gekochte speelgoed, bij voorbeeld een auto met afstandsbediening, uit elkaar halen om niet te zeggen slopen. Volgens hem omdat een kind nieuwsgierig is te weten hoe iets werkt. Veel kinderen die zelf hun speelgoed maken hebben die behoefte niet.

Voorwaarden voor optimaal intercultureel werken en valkuilen.

Er zijn een aantal voorwaarden die tot een goed resultaat zullen leiden in het omgaan met intercultureel spel en speelgoed. Als kinderwerker heb je niet altijd de mogelijkheid om gunstige voorwaarden te scheppen.

Zelf werken in een intercultureel team is een van die voorwaarden. Als er collega's met een verschillende culturele achtergrond zijn en als er een goede samenwerking is binnen het team, ligt alle informatie zo dichtbij dat het haast vanzelfsprekend is dat de activiteiten met de kinderen een intercultureel karakter hebben. Als alle teamleden een gelijkwaardige inbreng hebben in de kinderactiviteiten hoeven er geen aparte interculturele activiteiten georganiseerd te worden omdat het interculturele verweven is in alle activiteiten. En dat is de enige manier om ermee om te gaan en een tweede voorwaarde om geslaagd intercultureel bezig te zijn. Het apart organiseren van interculturele weken of activiteiten benadrukt eigenlijk alleen maar het verschil tussen de diverse bevolkingsgroepen. Intercultureel werken is niet gebaat bij het benadrukken van die verschillen. Dit kan leiden tot stereotypering. Materialen uit verschillende culturen moeten altijd overal aanwezig zijn, als extra keuzemogelijkheid en niet als exotisch extraatje. Dit wil niet zeggen dat de verschillen verdoezeld zouden moeten worden, want iedereen is anders. De diverse materialen en spelen zijn wel gelijkwaardig en op basis daarvan kun je de ene keer dit en de andere keer dat kiezen. Bij voorbeeld in een speel-o-theek heb je allerlei westers speelgoed, maar ook een Turkse poppenwieg, een Marokkaans monopoly, een Arabisch scrabble, een Indonesisch wari-spel, pachisi, backgammon, een Peruaanse pop, een Chinees halma, en tollen of vliegers uit allerlei landen.

Je moet als speel-o-theek werker wel achtergrondinformatie hebben over hoe mensen tegenover het lenen van speelgoed staan. Mijn ervaring is dat sommige mensen voor jonge kinderen liever geen spel lenen dat uit veel onderdelen bestaat. Ze vinden dat het teveel rommel geeft in huis of ze zijn bang dat de kinderen het kapot of vies maken. Voor veel vrouwen levert het spanningen op als hun kinderen geleend speelgoed mee naar huis brengen. Kinderen gaan er thuis ruzie over maken en zelf hebben ze soms te weinig ervaring vanuit hun eigen spelachtergrond om het te begeleiden. Sommige vrouwen zeggen dat ze daarom liever hebben dat de kinderen spelletjes in de speel-o-theek spelen. Er wordt te gauw aangenomen dat deze vrouwen geen interesse hebben in het spel. Vrouwen die van het Turkse of Marokkaanse platteland komen hebben wel spelervaring, maar ze benoemen het niet zo. Als kind speelden ze wel degelijk met een door hun moeder gemaakte pop, in het zand, met steentjes, met water. Maar het werd nooit zo benoemd. Als je als kind niets meer te doen had in huis, dan vermaakte je je buiten met andere kinderen. Hier worden ze geconfronteerd met overvolle speelgoedwinkels en voorlichtingsactiviteiten die ze proberen uit te leggen dat ze ook moeten gaan spelen met hun kinderen. Door het enorme verschil tussen hun eigen spelgedrag als kind en het ontbreken van aandacht daarvoor en het speelgoed waar ze hier mee geconfronteerd worden, zien ze het als twee verschillende dingen. Dit leidt tot een enorme onderwaardering van hun eigen ervaringen en tot onzekerheid over wat van hen verwacht wordt en of ze daartoe in staat zijn. Door heel concreet samenspelen van volwassenen en kinderen, zoals samen kleuren, plakken, kleien of ander knutselwerk, komt de beleving van hoe leuk het is, bij de volwassenen weer naar boven en dat leidt ertoe dat men anders aan gaat kijken tegen het spel van hun kinderen. Men waardeert de werkjes die hun kleuters van school meebrengen meer en men geniet samen van gezelschapsspelletjes.

Het inwinnen van achtergrond informatie en het inleven in anderen is dus ook een voorwaarde voor intercultureel werken. Het is van het uiterste belang voortdurend stil te staan bij je eigen waarden en normen, zelfs in de kleinste dingen. Je kunt niet verwachten dat een moeder mee helpt op een woensdagmiddag instuif of naar een juffrouw op school toe stapt voor informatie als ze zelf daar geen ervaring mee heeft gehad. Vrouwen zijn enorm geÔnteresseerd in hun kinderen, maar ze zijn onzeker en het ontbreekt hen aan feitelijke informatie. Helaas wordt dit vaak uitgelegd als een gebrek aan aandacht voor hun kinderen. De eerste stappen zullen van de werker uit moeten gaan en de vraag of mededeling moet heel concreet en duidelijk zijn. Dit kost vaak enorm veel tijd. Dat is duidelijk een van de knelpunten, zowel wat betreft het contact met ouders als wat betreft het zoeken van juiste interculturele materialen. Welke werker heeft tijd om het hele land af te zoeken naar intercultureel materiaal of om uitgebreid bij mensen thuis op visite te gaan. En eigenlijk is dat een voorwaarde om goed intercultureel te kunnen werken.

De bakfietsprojecten (kinderwerkers van buurthuizen gaan met een bakfiets vol buitenspelmateriaal de wijk in om een middag in een park of op een plein met de daar aanwezige kinderen te gaan spelen. Alle kinderen kunnen met het meegebrachte materiaal spelen)zijn een prima ingang tot intercultureel werken. In zo'n bakfiets kunnen naast ballen, springtouwen, elastieken, rolschaatsen ook krijt, knikkers, tollen en flessendoppen liggen. Het is een laagdrempelige activiteit en als de werkers wat achtergrondinformatie inwinnen over buitenspelletjes uit allerlei landen, kunnen die met de kinderen gespeeld worden. Kinderen kunnen dan in de zandbak kuiltjes graven en met steentjes wari spelen, of allerlei hinkelspelletjes doen of met de flessendoppen op de grond dammen. Uiteraard naast het overige aanbod, als keuzemogelijkheid. Daarnaast kan aan de aanwezige ouders op zoín plein gevraagd worden of ze andere variaties op een spel kennen of misschien andere buitenspelletjes, die ze als kind speelden.

Omgaan met intercultureel speelgoed vergt een geÔntegreerde aanpak. Als we onder intercultureel speelgoed verstaan het hebben van westers speelgoed en het hebben van Turks of Ghanees speelgoed en dat als zodanig aanbieden, dan zijn we geen stap dichterbij gekomen in het interculturele werk. Al het speelgoed is speelgoed en het is al dan niet leuk om mee te spelen, dat is het enige criterium. Het is voor migranten prettig als er herkenbare materialen, zowel in het speelgoed als in de inrichting zijn, maar alleen als het geen aparte plek heeft en gewoon hoort bij de rest. Het is voor iedereen van belang dat er een grote verscheidenheid in materiaal en activiteiten is, zodat diversiteit gewoon is en stereotypen doorbroken worden. Misschien komt het nog wel eens zo ver dat de Marokkaanse leidster, die laatst bij me was, niet meer boos wordt als ze ziet dat de Chinese pop een djellaba aanheeft en de zwarte pop een Peruaanse poncho. Maar het is vanuit mijn Nederlandse achtergrond gemakkelijk gezegd dat intercultureel werken een vermenging kan zijn van alle culturen. Deze Marokkaanse leidster, die vanuit haar achtergrond als deel van een minderheid, ziet dat er aandacht komt voor een stuk van haar achtergrond, wil deze ook als herkenbaar Marokkaans in haar speelzaal zien. Intercultureel speelgoed en intercultureel werken wil niet zeggen dat we de Nederlandse pop omruilen voor de Turkse, maar dat we alle materialen, waar dan ook vandaan, die we zinnig vinden, gaan zien als behorend bij ons. Met andere woorden 'anders is gewoon' en misschien is het beter niet meer te spreken van intercultureel speelgoed maar van wereld speelgoed. We moeten de tijd en rust nemen om samen de weg van het interculturele kinderwerk te gaan, met respect voor ieders eigen ontwikkeling, achtergrond en werkwijze. Zo kunnen we van elkaar leren en er samen vorm aan geven.


andere artikelen:

             Marian Stufkens

Boeken over intercultureel werken en speelgoed

Zie ook de pagina met links.